Warmtepomp een verplicht nummer in nieuwbouw

De strengere energieprestatie-eisen voor gebouwen stimuleren het gebruik van efficiënte en hernieuwbare verwarmingssystemen in nieuwbouw. Warmtepompen nemen daarbij een centrale plaats in. In residentiële nieuwbouw worden lucht-water warmtepompen het meest geplaatst. Wanneer budget en bodemomstandigheden het toelaten, kan een geothermische warmtepomp echter een nog efficiëntere oplossing zijn.

Valerie Verkain - 30 juni 2026

Wettelijke vereisten in nieuwbouw

Alle gebouwen in België waarvoor een stedenbouwkundige vergunning wordt aangevraagd of een melding wordt gedaan, moeten voldoen aan de energieprestatienormen (EPB). Daarbij wordt een zo laag mogelijk E-peil nagestreefd: hoe lager het E-peil, hoe energiezuiniger de woning. Het E-peil wordt bepaald door onder andere de isolatie, de verwarmingsinstallatie, ventilatie en het gebruik van hernieuwbare energie. De EPB-eisen verschillen per gewest.

Vlaanderen

• Voor nieuwe woningen geldt een maximum van E30.
• Voor vergunningsaanvragen vanaf 2025 is een gasaansluiting geen optie meer. Stookolie was al verboden sinds 2022. Daardoor is een hybride warmtepomp (de combinatie van een gas- of stookolieketel en warmtepomp) geen optie.
• De gebouwverwarming kan enkel nog via:
  • een warmtepomp: met name op lage temperatuur: de ontwerpvertrektemperatuur van het warmteafgiftesysteem mag maximaal 45 °C bedragen;
  • een warmtenet;
  • een biomassaketel (bv. met houtsnippers), vaak in combinatie met een warmtepomp: het installatierendement van centrale verwarmingssystemen met water als transportmedium moet immers minimaal 130% zijn. Hierdoor zal bij een ketel dus vaak een warmtepomp moeten geplaatst worden;
  • directe elektrische verwarming: deze vorm geeft een zeer nadelig effect op het E-peil, behalve bij een zéér lage warmtevraag.
• Sinds 2025 moet een nieuwbouwwoning minstens in 15 kWh/m²/jaar aan eigen energie produceren. Dat kan via een zonneboiler en/of zonnepanelen.

Wallonië

• In Wallonië geldt voor nieuwe woningen een maximum E-peil van E45.
• Er is voor nieuwe gebouwen geen algemeen gasverbod van toepassing. Er is enkel sprake van een mazout- en steenkoolverbod voor nieuwe gebouwen.
• De gebouwverwarming kan via:
  • een warmtepomp;
  • een warmtenet;
  • een gasketel of hybride systeem op gas;
  • een biomassasysteem;
  • directe elektrische verwarming.
• In Wallonië gelden geen extra installatie-eisen (zoals het installatie-rendement van 130% of de maximale ontwerptemperatuur die vereist zijn in Vlaanderen)
• Sinds 1 januari 2026 moet elk nieuw gebouw in Wallonië minstens 35% van zijn energieverbruik dekken met hernieuwbare energie. Onder hernieuwbare energie verstaat men niet enkel zonneproductie, maar ook andere hernieuwbare bronnen (zoals een warmtepomp, een warmtepompboiler ...) kunnen meetellen.

Brussel

• Brussel hanteert geen vast E-peil, maar stelt wel een maximale netto energiebehoefte voor verwarming vast van: 15 kWh/m²/jaar. Daarnaast zijn er ook minimale eisen voor isolatie, ventilatie, beperking van oververhitting, enz.
• Voor vergunningsaanvragen vanaf 2025 mogen nieuwe woningen of projecten die uitsluitend bestaan uit nieuwe EPB-eenheden (= zo’n eenheid kan een appartement zijn) geen verwarmingssystemen op aardgas of stookolie meer installeren. Daardoor zijn een gasketel of een hybride warmtepomp met gasketel in dergelijke nieuwbouwprojecten geen optie meer.
• De gebouwverwarming kan in Brusselse nieuwbouw dus nog via:
  • een warmtepomp;
  • een warmtenet;
  • elektrische verwarmingssystemen;
  • een biomassasysteem (bv. hout- of pellettoestellen die voldoen aan de Ecodesign-eisen).
•  Brussel legt momenteel geen algemene verplichting op om bij nieuwbouw een minimumhoeveelheid zonne-energie te produceren, zoals dat in Vlaanderen het geval is.

Geothermische warmtepomp: de beste leerling

In nieuwbouw gaat de voorkeur uit naar een geothermische warmtepomp. Die haalt over het hele jaar de beste rendementen, maar … er zijn ook enkele kanttekeningen: zijnde in de eerste plaats de investeringskost.

Het principe

Een geothermische warmtepomp (ook bodem-water warmtepomp genoemd) haalt warmte uit de bodem om water te verwarmen voor de centrale verwarming en voor sanitair warm water. De temperatuur in de bodem is het hele jaar door vrij stabiel (ongeveer 10 à 12 °C vanaf een bepaalde diepte). Daardoor werkt dit type warmtepomp zeer efficiënt. Een goede installatie haalt vaak een SCOP tussen 4 en 6. Voor 1 kWh elektriciteit levert de warmtepomp 4 à 6 kWh warmte.

De warmte wordt uit de bodem gehaald via buizen in de grond (= het captatiesysteem). In die buizen stroomt een vloeistof (meestal water met antivries) die warmte opneemt uit de grond. Verticale captatie wordt het vaakst gebruikt.

Bij verticale captatiesystemen maakt men boorgaten tot 80 à 150 m diep, en laat men hier de lussen in neer, waarna de boringen worden volgestort met grout, een soort warmtegeleidend betonmengsel dat er ook voor zorgt dat doorboorde wateraders niet met elkaar in contact kunnen komen. In België volstaat dikwijls een melding, in uitzonderlijke gevallen is er een vergunning nodig voor geothermische boringen.

In België heerst er vanaf 18 m diepte een evenwichtstemperatuur van 10 °C à 12 °C. Het grote voordeel voor de warmtepomp is dat de warmte die uit de grond onttrokken wordt het hele jaar door vrij stabiel is, ook in de winter. De warmtepomp heeft dus geen last van temperatuurschommelingen (zoals lucht-waterwarmtepompen), en haalt een hoger jaarrendement.

Er is ook minder oppervlakte nodig dan bij horizontale systemen, maar je hebt nog altijd een perceel nodig die toegankelijk is voor boorwagens, waar je de boringen met voldoende tussenafstand kunt plaatsen (minstens 6 m tussen de boringen onderling en ongeveer 3 tot 5 m afstand tot bestaande structuren zoals funderingen of ondergrondse constructies) én waar de ondergrond technisch en milieukundig geschikt is. Een boring van 80-120 m levert ongeveer 3 tot 5 kW verwarmingsvermogen. Een gemiddelde nieuwbouwwoning heeft 5 tot 8 kW nodig. In België is meestal een melding of vergunning nodig voor boringen.

Goedkoop koelen in de zomer

Wanneer er tijdens de winter, warmte wordt onttrokken aan de grond is het logisch dat de temperatuur van de bodem daalt.

De eerstvolgende winter wordt er dus gestart met een lagere bodemtemperatuur, de winter erop nog met een lagere en zo wordt er elke winter een steeds groter temperatuurverschil gecreëerd tussen de brontemperatuur en de afgiftetemperatuur. Zeker indien de natuurlijke regeneratie minder is dan de onttrokken energie tijdens het verwarmingsseizoen. Door dit groter temperatuurverschil stijgt ook de energie die de compressor nodig heeft om het koelmiddel van de lage druk (lage brontemperatuur) naar een hogere druk (afgiftetemperatuur) te brengen.

In principe worden geothermische boringen dermate berekend dat er voldoende capaciteit is om zelfstandig opnieuw tot een hogere temperatuur te komen, te regenereren dus, tijdens de zomerstilstand van de woningverwarming.

Door echter actief of passief te koelen in de zomer wordt warmte terug in de bodem gebracht en kan de bodem regenereren en stijgt de bodemtemperatuur opnieuw.

Passief koelen: Passieve koeling maakt gebruik van de koelte die in de bodem is opgeslagen. Het koudemiddel en de compressor blijven buiten werking. In plaats daarvan wordt het koele bronwater (of de glycol) via een circulatiepomp naar een warmtewisselaar geleid, waar het het water uit het afgiftesysteem afkoelt. Aangezien het energieverbruik van een compressor (1 tot 2 kW) vele malen hoger is dan het energieverbruik van een circulatiepomp (vaak slechts 20 à 50 W) heeft passieve koeling een zeer energiezuinige werking.

Actief koelen: Bij actieve koeling werkt de geothermische warmtepomp eigenlijk omgekeerd mét gebruik van de compressor: in plaats van warmte uit de bodem te halen en naar de woning te brengen, wordt warmte uit de woning naar de bodem afgevoerd. Hierdoor koelt de woning af en warmt de bodem op.

Met actieve en passieve koeling via een afgiftesysteem op water kan de temperatuur in de woning 2 à 4 °C dalen. Er moet immers gewaakt worden dat er geen condensatie optreed, want wanneer het water in de afgiftesystemen té koud wordt (onder het zogenaamde dauwpunt), kan er vocht neerslaan op de vloer. 95% van de cases heeft met vloerkoeling voldoende zomercomfort.

Onderhoud

Een geothermische warmtepomp vraagt natuurlijk onderhoud. Er wordt een onderhoudsinterval van één keer per jaar aangeraden. De belangrijkste punten zijn de controle van:

• foutmeldingen en bedrijfsgegevens;
• elektrische aansluitingen en aarding, en bescherming tegen vocht;
• de werking van de omschakel-, verdeel- en mengkleppen;
• de werking van de compressor controleren;
• de expansieventiel reactie;
• de isolatie van leidingen en van geluiddempende onderdelen;
• de waterkwaliteit in het verwarmingscircuit;
• de druk en het debiet in het hydraulische circuit (met inspectie van expansievaten en ontluchters);
• het captatienet (de druk en het debiet, de concentratie van het antivriesmengsel, de werking van de circulatiepompen);
• het aantal werkingsuren (nakijken/opvolgen);
• inkomende brontemperaturen.

Gemiddelde kostprijs en elektriciteitsverbruik?

Voor een geothermische warmtepomp (bodem-water) in België ligt de totale investering doorgaans rond 20.000 à 25.000 euro. De investering is afhankelijk van de grootte van het project en de bodemomstandigheden:

• Warmtepomp: gemiddeld 7.000 à 10.000 euro;
• Installatie: gemiddeld 3.000 à 5.000 euro;
• Boringen of captatiesysteem: gemiddeld 10.000 euro (gebeurd door een specialistische firma).

Voor een goed geïsoleerde woning van 150–200 m² komt het elektriciteitsverbruik op 1800 – 3000 kWh/jaar.

Toepassingen

Een geothermische warmtepomp is vooral interessant in:

• nieuwbouw of grondige renovatie: ze werkt het best in goed geïsoleerde gebouwen met lage temperatuurverwarming (vloerverwarming of wandverwarming);
• gebouwen met stabiele warmtevraag: eengezinswoningen, appartementen, kantoren of scholen;
• projecten met voldoende ruimte buiten of een geschikte bodem: voor de horizontale of verticale captatie.

Voordelen

• hoog rendement: met een SCOP van 4 tot 6;
• stabiele werking bij verticale captatie: ook bij koude winters daalt het rendement niet omdat de bodemtemperatuur bij verticale captatie vrij constant blijft;
• de installatie gaat langer mee: de warmtepomp zelf gaat gemiddeld 20 à 25 jaar mee en de boringen 50 tot 100 jaar;
• zeer stil: er is geen buitenunit met ventilator;
• relatief eenvoudige installatie;
• mogelijkheid tot actieve koeling;
• mogelijkheid tot passieve koeling: de koelte uit de bodem kan in de zomer worden gebruikt voor passieve koeling;
• met zeer weinig elektriciteitsverbruik;
• beperkt onderhoud;
• geen buitenunit.

Nadelen

• hoge investeringskost;
• boringen nodig;
• geschikte ondergrond en voldoende ruimte nodig;
• minder interessant bij slecht geïsoleerde woningen, omdat het rendement van een warmtepomp daalt wanneer hogere aanvoertemperaturen nodig zijn.

Lucht-water warmtepomp: meest gekozen

Een lucht-water warmtepomp is vandaag de meest geplaatste warmtepomp in residentiële nieuwbouw. Dit type warmtepomp haalt warmte uit de buitenlucht om water te verwarmen voor de centrale verwarming en voor sanitair warm water.

Het grote voordeel van dit systeem is dat er geen boringen of grondwerken nodig zijn, waardoor de investeringskost lager ligt dan bij een geothermische warmtepomp. Daartegenover staat dat het rendement sterker afhankelijk is van de buitentemperatuur.

Het principe

Een lucht-water warmtepomp haalt warmte uit de buitenlucht. Het rendement ligt gemiddeld iets lager dan bij een geothermische warmtepomp omdat de buitentemperatuur sterk schommelt doorheen het jaar.

Een goede installatie haalt doorgaans een SCOP tussen 3 en 4.

Dat betekent dat 1 kWh elektriciteit ongeveer 3 à 4 kWh warmte kan opleveren.

Er bestaan twee uitvoeringen van lucht-water warmtepompen:

Split warmtepomp: bestaat uit twee delen - een buitenunit en een binnenunit - die met koelmiddelleidingen verbonden zijn. In de buitenunit zit de verdamper, de compressor en het expansieventiel. In de binnenunit zit de condensor. De installatie is wat complexer en moet door een gecertificeerde koeltechnieker gebeuren.

Monoblock warmtepomp: het volledige circuit (verdamper, compressor, condensor en expansieventiel) zit in de buitenunit. Er lopen geen koelmiddelleidingen naar binnen, maar enkel waterleidingen. Daardoor is de installatie eenvoudiger en heb je geen F-gassen certificering nodig.

Door de overstap naar natuurlijke koudemiddelen, zoals propaan, wint de monoblock warmtepomp aan populariteit. Propaan is milieuvriendelijker, maar ook ontvlambaar, waardoor extra veiligheidsmaatregelen nodig zijn bij gebruik binnenshuis. Omdat bij een monoblock het volledige koudemiddelcircuit in de buitenunit zit, is er geen risico op lekkage binnen en zijn de veiligheids- en installatie-eisen in het gebouw beperkter.

Onderhoud

Over het algemeen wordt een onderhoudsinterval van één keer per jaar aangeraden. De belangrijkste punten zijn de controle van:

• foutmeldingen en bedrijfsgegevens;
• elektrische aansluitingen en aarding, en bescherming tegen vocht;
• de werking van de vierwegklep (voor koeling en ontdooiing);
• de werking van de compressor controleren;
• de expansieventiel reactie;
• de filterdroger om verstopping door vocht of vuil te voorkomen;
• de ventilatorbladen en de lamellen van de warmtewisselaar;
• de condensafvoer;
• de isolatie van leidingen en van geluiddempende onderdelen;
• de waterkwaliteit in het verwarmingscircuit;
• de druk in het hydraulische circuit (met inspectie van expansievaten en ontluchters);
• de draaiuren van de compressor;
• daarnaast dient ook de verdamper en condensafvoer te worden gereinigd.

Gemiddelde kostprijs en elektriciteitsverbruik

Voor een lucht-water warmtepomp in België ligt de totale investering gemiddeld tussen 10.000 en 15.000 euro. De kostprijs bestaat doorgaans uit:

• warmtepomp: ongeveer 7.000 à 10.000 euro;
• installatie: ongeveer 3.000 à 5.000 euro.

Voor een goed geïsoleerde woning van 150–200 m² ligt het elektriciteitsverbruik doorgaans rond 2.500 à 4.000 kWh per jaar.

Dit ligt gemiddeld iets hoger dan bij een geothermische warmtepomp omdat het rendement sterker afhankelijk is van de buitentemperatuur.

Voordelen

• lagere investeringskost dan geothermische systemen;
• geen boringen of grondwerken nodig;
• relatief eenvoudige installatie;
• geschikt voor zowel nieuwbouw als renovatie;
• mogelijkheid tot actieve koeling;
• beperkt onderhoud: in vergelijking met een geothermische warmtepomp is het onderhoud iets uitgebreider, vooral door de aanwezigheid van de buitenunit en ventilator.

Nadelen

• lager gemiddeld rendement dan een geothermische warmtepomp;
• rendement daalt bij lage buitentemperaturen;
• buitenunit met ventilator kan geluid produceren;
• risico op bevriezing en ontdooicycli in de winter;
• iets hoger elektriciteitsverbruik;
• geen passieve koeling mogelijk;
• de buitenunit moet geplaatst kunnen worden binnen bepaalde plaatsingsvoorschriften (vrije uitblaas, veiligheidszone in sommige gevallen, afstand tot woning).