Van warmtenet naar slim thermisch netwerk
“Het elektriciteitsnet kan voor een stuk worden ontlast door niet voor warmtepompen, maar voor een warmtenet te kiezen”, aldus Tom Prinzie (Van Marcke/ Warmtenetwerk Vlaanderen) op het kennisevent ‘BuildUp Smart Energy’. “We zien dat steeds meer steden en gemeenten de oefening maken: welke warmtebronnen zijn beschikbaar, welke gebouwen kunnen aansluiten en waar kunnen de leidingen lopen? Maar wij kijken verder. Hoe kunnen we er een slim thermisch netwerk van maken?”
“Om straten open te leggen, moet je wel durven”
“Steden en gemeenten in Vlaanderen met meer dan 45.000 inwoners zijn verplicht om een lokaal verwarmings- en koelingsplan op te stellen”, zegt Tom Prinzie. “Zo’n plan brengt onder meer in kaart waar een warmtenet mogelijk is en welke bronnen er beschikbaar zijn.”
“Voor Kuurne, mijn thuisgemeente, kwam de verbrandingsoven van IMOG in Harelbeke in beeld als bron. Toen we informeerden naar de restwarmte van deze oven, bleek er 20 MW beschikbaar te zijn, goed voor het verwarmen van 3.000 woningen. Het idee om Kuurne met die restwarmte te verwarmen was geboren.”
Nieuwbouwprojecten hielpen het warmtenet in Kuurne op gang: de aansluiting van de nieuwbouwprojecten kon meteen in het ontwerp worden opgenomen en zorgde voor een eerste geconcentreerde warmtevraag. Het net bleef echter niet beperkt tot nieuwbouw. “Toen bleek dat de gemeentelijke stookplaatsen van onder andere het gemeentehuis, de sporthal en het Sociaal Huis aan vernieuwing toe waren, bood een aansluiting op het warmtenet een alternatief voor nieuwe ketels. Daarvoor moest er wel een leiding door het centrum komen.”
“Wat zeker is, je moet echt wel durven om straten open te leggen”, aldus Prinzie. “De schepen van Openbare Werken op dat moment, Annelies Vandenbussche, durfde dat aan en we slaagden erin om het gemeentehuis van Kuurne als eerste gemeentehuis van België aan te sluiten op een warmtenet.”
"Langs het tracé werden ook bestaande woningen aangesloten. Daar kon de gasketel één op één plaatsmaken voor een afleverset. Deze draagt de warmte over aan het verwarmingscircuit en voorziet ook sanitair warm water. Hoe lager de retourtemperatuur ervan, hoe efficiënter het warmtenet werkt”, benadrukt Prinzie. “Daarom verdienen de keuze en inregeling van de afleverset evenveel aandacht als de leiding in de straat. Om die reden werken we daarom ook vaak met prefabmodules. Die zijn op voorhand samengesteld, waardoor de kans op foutieve plaatsing op de werf wordt verkleind. De modules zelf nemen weinig plaats in, er is geen schouw noch verluchting nodig en ze leveren 50 kW sanitair warm water.”
Sanitair warm water op 50,1°C
Warmtenetten evolueren alsmaar richting lagere temperaturen. "Het idee dat de temperatuur bij nieuwe generaties warmtenetten sowieso laag ligt, klopt niet helemaal," vervolgt Prinzie. "De temperatuur hangt af van de gekozen warmtebron en van de behoefte van de klant. In Wielsbeke wordt bijvoorbeeld een stoomnet op hoge temperatuur aangelegd voor frietproducent Agristo. Dat is in feite een eerste-generatiewarmtenet, een principe dat al sinds het begin van de twintigste eeuw wordt gebruikt, maar in deze situatie de beste oplossing is voor de betrokken partijen.” De stoom is specifiek nodig om de aardappelen onder hoge druk te schillen en om de frietjes voor te bakken.
“Vandaag zijn we toe aan de vierde generatie warmtenetten. Die werken typisch op een temperatuur van zo'n 60°C,” legt Prinzie uit. “Die temperatuur is nodig om sanitair warm water veilig te bereiden zonder dat er toevoegmiddelen nodig zijn. Al zien we toch wel geleidelijk aan een shift naar lagere temperaturen komen.”
Dat is ook het geval voor de collectieve warmtevoorziening op de Kolenkaai in Brugge, waar voormalige bedrijfsgebouwen van Van Marcke plaatsmaakten voor woningen. “Eerst onderzochten we of de warmte uit het kanaal kon worden gebruikt, maar hierbij rezen vragen over de impact op het watermilieu”, aldus Prinzie. “Een tweede optie was fabriekswarmte, maar daarvoor was er een leidingtracé door het Baron Ruzettepark nodig, waarvoor geen toestemming kwam.”
“We kozen uiteindelijk voor een collectief systeem met een BEO-veld en centrale warmtepompen, aangevuld met gasketels. Er is wel ruimte voorzien om de gasketels later te vervangen door stadswarmte, als die de site bereikt.”
“60°C is niet per se meer nodig voor de aanmaak van sanitair warm water”
De temperatuurkeuze vroeg een afzonderlijke oefening. “Er gebeurde een masterproef naar de productie van sanitair warm water bij lage temperatuurbronnen. De conclusie was dat bepaalde afleversets onder specifieke voorwaarden al op 52°C kunnen werken. 60°C is niet meer per se nodig, we gaan naar lagere temperaturen voor de aanmaak van sanitair warm water.”
“Op het verste punt in het net maken we met 50,7°C sanitair warm water op 50,1°C. Let wel, dat kunnen niet alle aftakstations voor elkaar krijgen natuurlijk. De prestaties aan het verste punt, het tapcomfort en legionellapreventie moeten vooraf zeker worden beoordeeld.”
1.500 euro in plaats van 10.000 euro aan kabels per laadpunt
In het Kolenkaai project werden er ook 170 laadpunten voorzien op de parking. “Als we elk laadpunt op maximaal vermogen hadden gedimensioneerd, liepen de kabelkosten op tot 10.000 euro per laadpunt.
Door te kiezen voor slimme load balancing krijgt iedereen een laadpunt van 11 kW, maar wordt het vermogen dynamisch verdeeld als er meerdere auto's tegelijk laden. Zo hebben we de installatiekosten teruggebracht tot 1.500 euro per laadpunt.”
"Omdat de woningen geen individuele warmtepomp en pv-installatie hebben en de laadpalen centraal gestuurd worden, is er per woning minder elektrisch vermogen nodig," legt Prinzie uit.
Alle warmtepompen en laadpunten zijn aangesloten op één gemeenschappelijke cabine. Dat maakt dat de ESCO stroom goedkoper kan inkopen én de stroom slimmer kan verdelen. Bewoners betalen simpelweg voor de warmte die ze gebruiken. Met die inkomsten dekt de ESCO de investering, het beheer en het onderhoud. Prinzie: "Voor bewoners draait het uiteindelijk maar om twee dingen: een warm huis als ze aan de thermostaat draaien, en een eerlijke, duidelijke factuur."
De ESCO is daarbij één manier om een warmtenet te organiseren. Ook coöperaties kunnen een rol spelen, bijvoorbeeld als partner bij de financiering of exploitatie. Prinzie ziet die verscheidenheid aan initiatiefnemers als een teken dat warmtenetten in Vlaanderen verder kunnen groeien: “We zijn nog maar begonnen.”
Wie is Tom Prinzie?
Tom Prinzie is sinds 2006 actief als Technical Manager bij Van Marcke en 
gespecialiseerd in duurzame energieoplossingen binnen de gebouwensector. Vanuit zijn rol combineert hij technische expertise met een sterke focus op innovatieve en toekomstgerichte HVAC- en energiesystemen. Daarnaast is hij ondervoorzitter van Warmtenetwerk Vlaanderen en bestuurslid van ODE Vlaanderen (Organisatie Duurzame Energie), waar hij actief bijdraagt aan de ontwikkeling en promotie van collectieve en hernieuwbare energieoplossingen in België. In deze rollen zet hij zich in voor kennisdeling, beleidsontwikkeling en de versnelling van warmtenetten en thermische netwerken. Met zijn ervaring op het snijvlak van technologie, markt en beleid brengt Tom een helder en praktijkgericht verhaal over de rol van collectieve systemen in de energietransitie.